Lecture: Tooth and Claw, Ice and Amber - Amulets against the Unseen

De middeleeuwse opvatting van de wereld sloot het bovennatuurlijke niet uit en zag zichzelf er ook niet als tegengesteld aan. Het onzichtbare, het vreemde en het bovennatuurlijke vormden een integraal en algemeen aanvaard onderdeel van de werkelijkheid en werden als zodanig weergegeven in poëzie, medische teksten en de materiële cultuur. Maar dit was geen louter bijgeloof uit de ‘donkere middeleeuwen’. De toepassing van animisme (het toeschrijven van intenties en verlangens aan natuurverschijnselen) was een strategie om de natuur te begrijpen en te voorspellen; het stelde mensen vervolgens in staat om het gedrag van hun medemensen te begrijpen en te voorspellen. Dit maakte op zijn beurt een geloof mogelijk in een werkelijkheid met onzichtbare krachten die alleen toegankelijk, begrijpelijk en beheersbaar waren via religieuze of magische middelen. Een van de meest gangbare methoden van beheersing was het gebruik van amuletten – beschermende voorwerpen die op het lichaam werden gedragen. In de vroege middeleeuwen werd een breed scala aan beschermende versieringen in contact gebracht met het lichaam, van barnsteen tot kristallen bollen, van dierlijke delen tot afbeeldingen van roofdieren op wapens en wapenuitrusting.

In deze lezing gaan we in op het principe van totem ex parte (een deel van een dier kan symbool staan voor het geheel). Dit idee, dat al vóór de oudheid bekend was, heeft mogelijk geleid tot het geloof dat de waargenomen lichamelijke kenmerken van wilde dieren via hun lichaamsdelen konden worden overgenomen, of dat hun beschermende eigenschappen via hun afbeelding konden worden verkregen. Mannen, vrouwen en kinderen werden begraven met dierentanden of roofvogelklauwen; zwaarden werden zowel tijdens het smeltproces als bij de afwerking doordrenkt met slangengif; en helmen werden versierd met draken op de meest kwetsbare delen van de schedel. We zullen ook stilstaan bij de positie van de ‘wijze vrouw’. Deze rol werd wellicht toegekend aan of beïnvloed door vrouwen met kennis van de heilzame werking van planten en mineralen, die wisten hoe ze lichamelijke kwalen konden voorkomen of tegengaan en hoe ze die bescherming na het overlijden konden verlengen door het lichaam in het graf te versieren.

Dr. Rachael Vause is assistent-professor kunstgeschiedenis aan de Kennesaw State University en een praktiserend kunstenaar. Rachael is gespecialiseerd in vroegmiddeleeuwse materiële cultuur, met name draagbare voorwerpen zoals sieraden, wapens en amuletten uit het Noordzeegebied tussen de 5e en 10e eeuw. Momenteel schrijft ze een boek over borstkruisen in het vroege Engeland en hun prechristelijke achtergrond.